نووسەران (تەنها ئەم سایتە نوێیە)
دیمانەی فریاد ئەحمەد لەگەڵ زمناكۆی بورهان قانع
زمناكۆی بورهان قانع: پێموایە ئەوەی بە كوردی پەتی دەنووسێت بە جەهلێكی پەتی و دۆگما دەیەوێت خۆی بكات بە شاعیر
پرۆفایل:
رۆژی (21/5/1978) لە گەڕەكی تووی مەلیكی شاری سلێمانی لەدایكبووە.
هەڵگری بڕوانامەی بەكالۆریۆسە لە زانستی جیۆلۆجیا لە كوردستان و بڕوانامەی خولێكی رۆژنامەنوسی لە وڵاتی لوبنان.
زمانەكانی (كوردی، عەرەبی، فارسی، ئینگلیزی) دەزانێت.
چوار كتێبی چاپكراوی لە بواری ئەدەبیاتدا هەیە و كتێبێكیش لە بواری رۆژنامەگەری.
لە زۆرترین شوێن كاری كردووەو بەبێ ئیستیقالە نوسین و بەبێ هیچ هۆكارێك وازی لە هەمووی هێناوە.
ئێستا فەرمانبەرە لە بەڕێوەبەرایەتی گشتی چاودێری و گەشەپێدانی كۆمەڵایەتی سلێمانی.
دیمانە/ فریاد ئەحمەد
فریاد ئەحمەد: شیعر پرۆسەی نووسینەوەی خودە یان وێناكردنەوەی زمانە؟
زمناكۆ بورهان قانع: یەعنی ئەمە سەرلەنوێ دەمانگێڕێتەوە بۆ پێناسەی شیعر كە ئەوەش لە دیدی هەر شاعیرێكدا لە نێو چوارچێوەیەكی تایبەتدا ئیشی لەسەر دەكرێت، دیارە پێناسەی (ئیدیس ستۆیل) جیاوازە لە پێناسەی (شاملۆ) بۆ شیعر و (ئەدۆنیس)یش زۆر جودا تر لە (نیما یوشیج)و (حسێن پەناهی) و (جان دەمۆ) پێناسەی شیعر دەكات، تۆ بڕوانە (بەدر شاكر سەییاب) كە لەژێر كاریگەری (ت.س. ئیلیەت) و حیزبی شیوعیدا لە هەر قۆناغێكی ژیانە كورتەكەیدا بەجۆرێك پێناسەی شیعری كردووەو (كۆڵن وڵسن)یش شیعر بە گەورەتر لە خودی شاعیرەكە دەزانێت. لێرەوە دەتوانین بڵێین لە قاڵبدانی شیعر لە تەنها پێناسەیەكدا هەڵەیەكی گەورەیە. بە نیسبەت مەهام و وەزیفەی شیعریشەوە دەتوانم بڵێم كە لای هەر شاعیرێك ئەزمونەكەی دەبێتە دیاریكردنی ئەو مەهامە بەڵام ئەگەر رای خۆمت ئاراستە بكەم دەكرێت بڵێم سەرجەمی ئەو دەقە شیعرییانەی نوسیومە سەرلەنوێ نوسینەوەی خۆمەو خۆم بە تەواوی وجودم لە نێو تێكستەكاندا هەیە ئەگەرچی بە دیدگایەكی رەشبینانەوە دەڕوانمە ژیان بەڵام بەوپەڕی ئەدەب و ئەخلاقەوە ئەو زاراوە تاریك و پڕ لە رەشبینییانەم بەكارهێناوەو هەرگیز نەمویستووە كەسێك هان بدەم و پەلكێشیبكەم روەو دونیای موعتاد بوون و خۆكوشتن، من كاتێك پێش بڵاوكردنەوەی هەر دەقێكم دەقەكە دەخوێنمەوە دەستبەجێ وتەیەكی (كافكا)م بیر دەكەوێتەوە كە دەڵێت: (من لەناو تێكستەكانی خۆمدا دیارم، تەنانەت ئەگەر دەم و چاوی خۆشم بڕنم) كەواتە ئەمە سەرلەنوێ كۆمەكم دەكات بۆ ئەوەی پێت بڵێم لای من وەزیفەی سەرەكی شیعر بریتییە لە پرۆسەی نوسینەوەی خود. بە نیسبەت بەشی دووەمی پرسیارەكە كە ئایا وێناكردنەوەی زمانە؟ دەمەوێت بڵێم (ئەگەرچی چەند جارێكیش باسم كردووە) چوار مقەوماتی سەرەكی لە شیعردا دەبینمەوە، ئەوانیش زمان و مۆسیقییەت و فیكر و وێنەی شیعریین، لەنێو هەمووشیاندا بایەخی سەرەكی من بۆ زمان بووەو وا بزانم تاكە شاعیرێكم كە زۆرترین وشەی فارسی و عەرەبی لە شیعرەكانمدا وجودیان هەیە، ئاخر ئەزیزم شیعر بۆ خۆی یاریكردنە بە وشە، تۆش جارێك واز لەو نەخوێندەوارانە بهێنە كە دەڵێن نابێت وشەی فارسی و عەربی لە شیعری كوردیدا هەبن چونكە ئەوانە نوكتەی سەقافی دەكەن. پێموایە ئەوەی بە كوردی پەتی دەنوسێت بە جەهلێكی پەتی و دۆگما دەیەوێت خۆی بكات بە شاعیر، من زۆر خەفەت بەو نوسینە بێ مەعنایانە دەخۆم كە كۆمەڵێك داماو لە ژێر ناوی شیعردا بڵاوی دەكەنەوەو سایت و رۆژنامەو تەلەفزیۆنەكانیان كردووە بە مەهزەلە، هەمیشە ویستومە كەسانی نوخبەو بژاردە شیعرەكانم بخوێننەوە، بە ڕای من ئەو شاعیرەی كە هەموو چینەكانی كۆمەڵ بە دڵیان بێت شاعیرێكی گەمژەو فاشیلە و دەبێت بە حەزەرەوە تەماشای ئیشەكانی بكەین بە تایبەتی كۆمەڵێك قژ بژ دروستبون كە هەر لە شاعیر ناچن (بە پێكەنینێكەوە) لە پاڵ ئەوانەشدا كەسانێك هەن دیوانی (400) لاپەڕەیی بڵاودەكەنەوەو كەچی لە هیچ نەوتن زیاتر هیچی تریان نەنوسیوە، بەڕاستی لە سەرێكەوە ئەوانەش لێهاتون كە دەتوانن (400) لاپەڕە قسەی حەلەق و مەلەق ریز بكەن و ناهێڵن كاڵ بێتەوە قسەكانیان، هەر لەبەر ئەم هۆیانەیە كە هەمیشە دەمەوێت بە كەمی بنوسم و رێزی شیعرو ئەدەب بگرم چونكە بەشێكی زۆری ژیانی خۆم تەنها بۆ ئەدەب تەرخانكردوەو پێمناخۆشە رێزی ئەو كایەیە نەگرم. دواجار بە گەڕانەوە بۆ بەشی دوەمی پرسیارەكەت هایدگەر گوتەنی منیش دەڵێم زمان ماڵی بوونە.
فریاد ئەحمەد: تاچەند یۆتۆپیاكانی زمان توانای بنیاتنانی ڕەهەندە فانتازیاكانی بوونیان هەیە؟
زمناكۆ بورهان قانع: لە پێش ئەوەدا بیرمان نەچێت لە ئەدەبدا زمان یەكێكە لە كۆڵەكە سەرەكییەكانی شیعرو هەر لەرێگەی ئەو ئەزمونە شیعرییەی كە شاعیرێك هەیەتی و لەرێگەی خوێندنەوەی شیعرێكییەوە هەست بە قورسی و لاوازی زمانەكەی دەكەیت، شاعیرێك ئەگەر نەتوانێت تەعبیر لە بوون و حاڵەتی كەینونی خۆی بكات ئەوا بێشك كەسێكی لە پەلوپۆ كەوتووەو بچێت ئیشێكی تر بكات باشترە وەك لە شیعر نوسین. بەنیسبەت وشەی یۆتۆپیاوە پێمباشە پێشتر كورتەیەكی مێژویی سەبارەت بەو وشەیە باس بكەم ئەویش سەرەتاكانی دەگەڕێتەوە بۆ ئەفلاتون و كتێبی كۆمارەكەی، هەرچەندە یەكەمین دەركەوتنی وشەكە بە گوێی خوێنەراندا لە رێگەی كتێبی یۆتۆپیای (تۆماس مۆر)ەوە بوو، دەبێت ئەوەشمان لەیاد نەچێت كە لە نێو نوسەراندا زۆرجار تێكەڵكردنێك لە نێوان هەردوو زاراوەی ئینگلیزی (utopia) و زاراوە ئیغریقییە كۆنەكانی وەك (Ou-topos) كە بە مانای ناشوێن دێت لەگەڵ (eu-topos) كە بەمانای شوێنی خێر و فەزیلەت دێت دەبینرێت. وشەی یۆتۆپیا لە بناغەدا بە مەفاهیم و ماناگەلێكی پەیوەنددار بە ئەحكامی بەها رەها و رێژەیییەكان دێت بەڵام مانای راستەقینەی ئەو تێرمە دەكرێت بەو حاڵەتە تەندروستە دابنرێت كە دۆخی سائیدی ئێستا لەسەری بڕوات. ئەگەر هاتوو زمان لە نێو ئەو دۆخەدا وەزیفەیەكی مەعریفی هەبێت ئەوا دەتوانێت ئەو رەهەندانە بونیات بنێت كە باسیان لێوە دەكەیت، لاكین بەبێ بونی وەزیفەیەكی لەوجۆرە ئیشكردن لەسەر ئەو فەنتازیاو سیحرو چوارچێوەیە دەبێتە كارێكی گران، پێموایە (هایدگەر)ی فەیلەسوف گەورەترین كۆنێكشنی لەنێوان هەردوو مەفهومی زمان و بووندا دروستكردووەو یەكەمیان بە ماڵی دووەمیان دادەنێت.
فریاد ئەحمەد: ئایا شیعر بۆ ئەوەی تازەگەر بێت پێویستی بە نووسینی مانیفێستی شیعریی هەیە؟
زمناكۆ بورهان قانع: بە هیچ جۆرێك قەناعەتم بە دەركردنی بەیاننامە و مانیفێست و گروپ و دەستەو تاقمگەرایی و هیچ مەدرەسەیەكی شیعری نییە هەتاكو بمەوێت شوناسی تازەگەری ببەخشم بە دەقێك یاخود تێكستێك، چونكە ئەوە شیعر خۆیەتی كە لە هەناو و منداڵدانی خۆیدا كاژی ژمارەیەكی بێ كۆتا لە پێناسە فڕێدەدات و دەتوانێت تازەگەر بێت نەك ئەوەی نوسینەوەی مانیفێستێكی شیعری ئەو شوناسە ببەخشێت. شیعر بۆئەوەی رام و دەستەمۆ نەكرێت دەبێتە كۆدێتا گێڕ بێت و هەركاتێك توانای ئەو ریڤێرسیۆنەی هەبێت بێگومان تازەگەر دەبێت. پێم سەیرە ئەگەر نوسەران و روناكبیران بێن خۆیان بە پێناسەیەكی چوارچێوە بۆ دانراوی قوتابخانەیەكەوە ببەستنەوەو خۆیان نەتوانن پێناسەی تایبەتیان هەبێت لە كاتێكدا لەنێو شیعردا (ئیدیس ستۆیل) گوتەنی جێگەی شێرو پەپولە دەبێتەوە. دەكرێت شیعر تازەگەر بێت و لە رووی مێژوییشەوە لەپێش دروستبونی كۆمەڵێك مەدارسی شیعریشەوە نوسرابێت و لێوانلێو بێت لە ئەفكاری نوێگەری. دواجار ئیتر ئەوە وەزیفەی شاعیرە كە چۆن لەو كردەیە دەڕوانێت و چۆن لەنێو چوارچێوەی ئەو نوێگەرییەدا ئەفراندن دەخوڵقێنێت و بەردەوام پرۆسەی نوسینەوەی شیعر لە هەناویدا نوێدەكاتەوەو فۆرمێكی تر دەبەخشێتە ئیشەكانی پێشووتری.
فریاد ئەحمەد: بۆچی ڕەخنەی كوردی ناتوانێت لەئاست تێكستە شیعریەكان گفتوگۆ بخوڵقێنێ؟
زمناكۆ بورهان قانع: ئاخر فریاد گیان رەخنەی كوردی هێندەی دابەزینە بۆسەر شەخسیەت و كارەكتەری شاعیرەكە هێندە قسەی جیددی نییە لەسەر لایەنە پەنهان و شاردراوەكانی تێكستەكە یاخود ئەو روئیایەی شاعیر كە شیعرەكەی پێدەنوسێت. رەخنەگری ئێمە ئێستاشی لەسەر بێت تەنها وەسفی ئەو شاعیرانە دەكەن كە پێكەوە هاوڕێن و شەوانە لە مەیخانەیەكدا بەڵێن بەیەك دەدەن كە بۆ بەیانی یان رۆژی دواتر وتارێكی خۆی گوتەنی (جوانی) لەسەر بنوسێت كە ئەمانەش كاتێك دەستەكەیان لای خوێنەری هۆشیار كەشف دەبێت ئیدی نوسینەكانیان هەتیو دەكەون و دەخرێنە پەراوێزەوە. لایەنێكی تری ئەوەی كە من بۆ خۆم بە هیچ جۆرێك ئارەزووی خوێندنەوەی رەخنەی كوردی ناكەم ئەوەیە ئەوانەی كە لەو بوارەدا كار دەكەن زمان نازانن و هەموو سەرچاوەكانیان تەنها زمانی كوردییە (دیارە لێرەدا مەبەست لە هەمووان نییە). نوسەرو رەخنەگرانی ئێمە دەبێت هیچ نەبێت زمانەكانی فارسی و عەرەبی و ئینگلیزی بزانن یان هەر هیچ نەبێت بەوپەڕی ئەخلاقەوە ئاماژە بە چەند سەرچاوەیەكی زمانی بێگانە بدەن چونكە ئاماژەدان بەو سەرچاوانە نوسینەكەی ئەو رەخنەگرە مەوسوق تر دەكات و خوێنەر دڵی بەوە خۆش دەبێت كە رەخنەگرەكە چەند زمانێك دەزانێت و ئاگاداری فەرهەنگ و كەلتورو كایەی رۆشنبیری گەلانی ترەو لەخۆیەوە قسەی زل و باق و بریق فڕێ نادات، پاشان من پێم سەیرە بەشێكی هەرە زۆری نوسەرانی ئێمە لە خۆیانەوە وتار دەنوسن بەبێ ئەوەی ئاماژە بە سەرچاوە بدەن!!.. دەبێت ئەوەش بزانین كە گفتوگۆ دروستكردن لە دەوری رەخنەیەكی ئەدەبی هەروا كارێكی ئاسان نییە، بەڵام بە مەرجێك گفتوگۆكە قسەی جیددی تێدا بكرێت نەك تەنها كۆمەڵێك دەست و پێ سپی پێشوەخت بەڵێنی ئەوە بەیەك بدەن كە هەرجارەو لەنێو خۆیاندا قسە لەسەر تێكستێكی هاوڕێكەیان بكەن و تەنها سەرچاوەی قسەو نوسینەكانیشیان زمانی كوردی بێت كە پێدەچێت یەكێك بێت لە هەرە زمانە هەژارەكانی دونیا.
فریاد ئەحمەد: كەسانێك بۆچوونیان وایە كە میتۆدەكانی وەكو بونیادگەری و هەڵوەشاندنەوەو سیمیۆلۆژیا توانای خوێندنەوەی شیعری كلاسیكی كوردیان هەیە، ئایا ئەو بۆچوونە ڕەوایەتی خۆی وەرگرتووە یاخود گوزارشت لەهەژاریەكی مەعریفی دەكات؟
زمناكۆ بورهان قانع: بەپێی پرسیارەكەی ئێوە ئەگەر كەسانێك هەبن ئەو بۆچونەیان هەبێت من پێموانییە كە هەڵەیان كردبێت بەڵكو تێگەیشتنێكی دروستە چونكە ئەگەر كەسێك هەبێت لەرێگەی میتۆدی بونیادگەری یاخود فەلسەفەی هەڵوەشانەوە یان زانستی سیمیۆلۆژیاوە خوێندنەوە بۆ شیعری كلاسیك بكات تەسەور دەكەم بتوانێت بەشێوەیەكی قوڵ و گونجاو فیكرەی خۆی تەرح بكات بەو مەرجەی لە فەلسەفەی هەڵوەشانەوەدا بە تەواوی ئاگاداری (جاك درێدا) بێت و لە زانستی سیمیۆلۆژیادا هۆشیاری سەبارەت بە نوسینەكانی (فێردیناند دی سۆسێر) هەبێت و هەرچی بونیادگەرییشە ئاگاداربون لە رەخنەگرێكی وەكو (رولان بارت) بەكارێكی پێویستی دەزانم. شیعری كلاسیكی كوردی گەورەترین و پڕ بەهاترین گەنجینەی ئەدەبی ئێمەیە هەر بۆیە بۆ راڤەكردنی ئەو فیكرە قوڵەی لە شیعرەكانی (مەحوی، قانع، نالی، مەولەوی، ئەدەب، حەریق، فەقێ تەیران، سەی یاقۆ، بابا تاهیری عوریان، ... هتد)دا هەیە ئاگاداربون لە سەرجەم مەدرەسە فیكری و فەلسەفییەكان گرنگی خۆی دەبێت، ئەمە نەك هەر بۆ شیعری كلاسیك بەڵكو بۆ ئەو شێوە سائیدەی كە ئێستاش شیعری پێدەنوسرێت هەر بە كارێكی پێویستی دەزانم. كەواتە رەخنەگر بۆ دەوڵەمەندكردنی رەخنەكەی لەسەریەتی كە بە وردی ئاگاداری ئەو قوتابخانە فیكری و فەلسەفیانە بێت و ئەو ئاگاداربونەش رەخنەكەی قوڵتر و بەپێزتر دەكات و بە دڵنیاییشەوە هەریەك لەو قوتابخانانە توانای ئەو خوێندنەوەو راڤەكردنەیان هەیە چونكە پێش كۆتایی هێنان بە وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێت ئەوەشمان لەبیر نەچێت كە ریلەیشنێكی بەردەوام هەیە لەنێوان هەریەك لە فەلسەفەی هەڵوەشاندنەوەو میتۆدی بونیادگەری بەجۆرێك كە هەڵوەشاندنەوە لە بناغەدا بە ئاراستەی رەخنەیەكدا هەنگاو دەنێت كە تەرحێكی بونیادگەری لەخۆگرتبێت و نكوڵی لە هەبونی مانایەكی جێگیری مەنزومەی تێكست دەكات چونكە بەردەوام هەوڵی گۆڕینی كۆریدۆری دەسەڵاتی دەلالی تێكست دەدات بۆ حەرەكەی دال، لێرەوە دەگەینە ئەو ئەنجامەی كە درێدا لە پرۆژە رەخنەییەكەی خۆیدا كۆمەڵێك موعتەیاتی رەخنەیی دەدات بە خوێنەر كە خۆیان لە (جیاوازی، رەخنەی سێنتەری، تیۆرەی یاریكردن (كردار)، زانستی نوسینەوە،و ئامادەگی و غیاب) دەبیننەوە، دواجار ئەمانەش هەموویان كۆمەڵە سیاغەیەكن بەشداری دەكەن لە دۆزینەوەی ماوەرائییەكانی زمان و ستراكتورەكان یاخود بەجۆرێكی تر بۆ كەشفكردنی (مێتا- لانگویج) كار دەكەن و دەبێت ئەوەش بزانین كە هەڵوەشاندنەوە تیۆرەیەكی رەخنەگرانەی گشتگیرە بۆ سەرلەنوێ خوێندنەوەی ئەو تێكستە فەلسەفی و مەعریفی و رۆشنبیری و ئیبداعییە هەمەجۆرانەی كە روبەروی پرۆسەیەكی پڕ لە گرێ و گۆڵە دەبنەوە لە ئەنجامی دروستبونی دەقئاوێزانی لەگەڵ دەقێكی تردا، كە من بۆ خۆم پێموایە لە شیعری كلاسیكی ئێمەدا ئەو حاڵەتانە بوونیان هەیە و دەگمەن نین.
فریاد ئەحمەد: ئەو نەوەیە زیاتر بایەخ بە خوێندنەوەی تێكستە كلاسیكیەكان دەدات كەچی نەیتوانیوە ئەزموونی تایبەت بەخۆی بەرهەم بێنێت، ئەوە ترسە لەئیلتیزامی ئەخلاقی شیعر یا كەمی ئەزموونە؟
زمناكۆ بورهان قانع: بەپێی ئەوەی كە من ئاگادار بم باوەڕناكەم زۆرینەی شاعیرە گەنجەكانمان ترسیان هەبێت لە ئیلتیزامی ئەخلاقی، نەك ئەوە تەنانەت بەشێكی زۆریشیان لە خۆیانەوە جوملەو قسە ریز دەكەن و ناوی دەنێن شیعر، دیارە لێرەدا مەبەستم لە هەمووان نییە چونكە تاقەتی شەڕەقسەی قۆڕو بێ مانای هەندێك بێ ئیشم نییە كە سایت و گۆڤارو رۆژنامەكانیان پڕ كردۆتەوە، خۆشبەختانە دورم لەو ئەتمۆسفیرە ناشرینەی بۆ شەڕە قسە تەرخاندەكرێت و شتی جیددی تێدا ناوترێت. ئەگەر بزانیت لە سەرەتای ئەم وەڵامەدا وتم (زۆرینە) كەواتە نوخبەیەكیش هەیە ئەو ئیلتیزامە ئەخلاقییەی هەبێت بەڵام سەبارەت بەوەی كە نەیتوانیوە ئەزمونی تایبەت بەخۆی من وا هەست دەكەم كە ئەوانە ئارەزوو دەكەن بەردەوام بەشێوەیەكی تەقلیدی ئیش بكەن، من ئەگەرچی كەمترین شیعر دەنوسم بەڵام لەو چەند دەقەدا كە نوسیومە هەوڵمداوە لە هیچ شاعیرێكی پێش خۆم نەچم و خۆشبەختانەش هەر بەوجۆرە بووە. لە نەوەكەی خۆشمدا هەتا ئێستاش شاعیرمان هەیە حەز دەكات یەكێك لە شاعیرەكانی پێش خۆی پێشەكی دیوانە شیعرییەكەی بۆ بنوسێت و بێگومان ئەو شاعیرەش وەك هاندانێك لە پێشەكییەكەدا وەسفی دەكات كە ئەمەش سەرەتایەكە بۆ لەخۆبایی بونی ئەو گەنجە و كوشتنی تواناكانی. دروستكردنی ئەزمونی شیعریی هەروا كارێكی ئاسان نییەو پێویستی بە خوێندنەوەو ئاگاداربونە لە دەیان مەدرەسەی شیعری و تەنها لە نوسینەوەی دەقێكدا وەدەر ناكەوێت، لەلایەكی ترەوە تۆ بۆ ئەوەی ئەزمونێكت هەبێت دەبێت بەردەوام لە سەفەردا بیت و لەنێو جۆرێك لە حاڵەتی تەسەوف و عیرفانیدا هەڵبكەیت، ئەگەرچی وەك وتم دەقەكانی من كەمن (كە هەر خۆم حەز بە كەم نوسین دەكەم) بەڵام زۆربەیان هەریەكەی لە پایتەخت و شارێكی وەك (عەممان، بەیروت، دیمەشق، تاران، ئەستەنبوڵ، سلێمانی،...هتد) نوسراون و زۆرترین جوگرافیایان دیوە، هەتا ئێستاش چەند جارێك (ناڵێم زۆر) جوملەو وێنەی شیعری خۆمم لە شیعری شاعیرە گەنجەكاندا بەدی كردووەو لەرووم نەهاتووە قسەیەك لەوبارەیەوە بكەم بگرە خۆشحاڵیشی كردووم ئەگەرچی ئاماژەی بە دەقەكەی من نەداوە بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەرگیز ناوێرم بەخۆم بڵێم ئەزمونم هەیە، چونكە ئەوە بێ ئەدەبییە بە شیعر چونكە هەروەك وتراوە قسەی شاعیر قسەی كەسێكە خۆی خستۆتە مەترسییەوە پاشان دەمەوێت ئەوەت پێبڵێم كە بایەخدان بە خوێندنەوەی دەقە كلاسیكییەكان بە كارێكی سلبی نازانم و هەموو نوێگەرییەكیش لەنێو منداڵدانی تەقلیددا وێڵاشی خۆی دەبڕێت.
فریاد ئەحمەد: كاریگەری زمانی شیعریی لەهەر قۆناغێكدا وای كردووە خاسیەتەكانی جیاوازبوون وون بێت، ئەو كاریگەریە تا چ ئاستێك لەسەر شیعریی تۆ بوونی هەیە؟
زمناكۆ بورهان قانع: پێدەچێت پێشتر چەند جارێكیش ئەوەم وتبێت كە زۆرترین بایەخی من لەنێو مقەوماتەكانی شیعردا بۆ زمان بێت، خۆشترین یاری بەلای منەوە لەدوای تۆپ تۆپێن بریتییە لە یاریكردن بە وشە لە شیعردا، ئەو یاریكردنەش ئاسان نییە دەبێت فەرهەنگێكی باش لە وشە لە كاتی شیعر نوسیندا لە زیهنتدا بونی هەبێت. بەپێی ئەوەی لە نێو بنەماڵەیەكی ئەدەبیدا پەروەردە بووم كە خۆشبەختانە زۆربەمان ئاگاداری دونیای شیعرین، توانیومە زۆرترین سود لە زمانی شیعری باپیرم و كتێبە وەرگێڕدراوەكانی باوكم وەربگرم. من لێرەشدا داوای لێبوردن لەو خوێنەرانە دەكەم كە ناتوانن بەشێوەیەكی ئاسان لە شیعرەكانم تێبگەن، چونكە لە راستیدا ناتوانم سادەگۆ بم و دەقێكم بۆ نانوسرێت كە هەموو كەس لێی تێبگات و ئارەزووی خوێندنەوەی بكات لەگەڵ ئەوەشدا ئەم شێوازی نوسینەو ئەو زمانەی كە پێی دەنوسم بۆ ئەوە نییە كە تۆی خوێنەر بە من بڵێیت تۆ بە شێوەیەكی جیاواز لە شاعیرانی نەوەی خۆت دەنوسیت... نا.. هەرگیز نا.. من ئارەزووی پیاهەڵدانێكی لەوجۆرە ناكەم، بەڵكو هەمووان دەتوانن هەریەك بەجۆرێك شێوازی نوسینی خۆی تەرح بكات، بەڵام وەك لە وەڵامەكانی پێشوتردا وتم خۆشبەختانە من لە نوسیندا لە خۆم دەچم و نەمویستووە تەقلیدی كەس بكەم. سەبارەت بە لایەنێكی تری پرسیارەكەت دەڵێم فاكتەری سەرەكی لە ونبونی خاسیەتی جیاوازبوندا (بێگومان لە روی زمانەوە) دەگەڕێتەوە بۆ زەمەن، چونكە لە هەر سەردەم و زەمانێكدا نەك زمانی شیعری بەڵكو زمانی قسەكردنی ناو بازاڕیش دەگۆڕیت، تۆ بڕوانە لە راپەڕینەكەی ساڵی 1991دا ئەو زمانەی كە خەڵك لە بازاڕدا قسەی پێدەكرد هەمان ئەو زمانەی ئێستا نییە كە ئێمە قسەی پێدەكەین، چونكە چەندین موفرەدەی فارسی و ئینگلیزی و عەرەبی داخڵی زمانەكەمان بووە كە شێوە زارێكی تایبەتیان خوڵقاندووە. كەواتە زەمەن فاكتەرێكی سەرەكییە لە كوشتنی خاسیەتی جیاوازبونداو بێگومان وەك هەر شاعیرێكی دی منیش ئەو لایەنە كاریگەری دەبێت لەسەرم.
فریاد ئەحمەد: نووسین بە فۆڕمێكی تازە و وشەی كلاسیك، كە ئێستا تۆ بەو جۆرە دەنووسیت تەنها هەڵبژاردنێكی ساتی بوو یان یان پرۆژەیەكی درێژ خایەنە و ماهیەتی خۆی هەیە؟
زمناكۆ بورهان قانع: دڵنیابە بەشی دووەمی پرسیارەكەت هەمان ئەو وەڵامەیە كە من خۆم بۆ ئامادەكردبوو، بێگومان ئەو شێوازی نووسینە گرنگییەكی تایبەتی هەیە لای من و پێدەچێت بەشێك لە هۆكارەكانی بۆ كاریگەری شیعرەكانی باپیرم بێت لەسەر من. پاشان وەك وتم ئەدەبی كلاسیك گەوهەرێكی گرانبەهای ئێمەیەو لە ئێستاشدا بەردەوام دەچمەوە سەر خوێندنەوەی هەندێك دەقی كلاسیك، بە تایبەتی ئەو دەقانەی كە فیكرەیەكی قوڵیان تێدا بەدیدەكرێت. پێش تۆش هەندێك چیرۆكنووس و شاعیری هاوڕێم بە ئیمەیڵ ئەو خاڵەیان بۆ باسكردووم و تەنانەت سەرسامی ئەو شێوازی نووسینەش بوون، بەڵام دەمەوێت ئەوەت لێنەشارمەوە كە جۆرێك لە دەستی ئەنقەست هەیە لەو شێوازی نووسینەداو هەمیشە ویستومە جۆرێك لە كۆنێكشن لەنێوان ئەو فۆڕمە تازەیەی شیعری ئێستاو شیعری كلاسیكدا دروست بكەم. ئەم شێوازی نووسینە ئەگەرچی قورسە بەڵام خۆم لەگەڵیدا راهێناوە و هەتاكو ئێستا بەردەوامم لەسەری و ئەم بەردەوام بونەش ئەوە دەسەلمێنێت ئەو رێچكەیە ماهیەتێكی تایبەتی هەیە لەلای من.
فریاد ئەحمەد: شیعرەكانت بەجۆرێك غەریزەیەكی قوڵی مەرگدۆستیان تێدایە، ئایا ئەو مەرگدۆستییە لە روحتەوە سەرچاوە دەگرێت یان تەنها لە وشەكانتدا بوونیان هەیە؟
زمناكۆ بورهان قانع: دڵنیابە هیچ شیعرێك نانووسم كە لە روحمەوە سەرچاوەی نەگرتبێت و لە زیهنی مندا یاری نەكات. ئەو غەریزە مەرگدۆستییە تەنها لە شیعرەكانمدا وجودیان نییە، بەڵكو ژیانی تایبەتی خۆشم لێوانلێوە لە مەرگدۆستی، پێدەچێت ئەمە كارێكی باش نەبێت بەڵام تازە بەوجۆرە هاتووە ئیدی من بڵێم چی؟. تۆ بڕوانە كاتێك لە تەمەنی حەوت ساڵیدا لەرێی سلێمانی- هەولێر بە كارەساتی ئۆتۆمبێل مەرگی باوكمم بینی و بە یەكجاری ماڵئاوایی لێكردم (كە خۆم لەو كارەساتەدا بووم) باوەڕ بكە بینینی تەرمەكەی لەسەر كاشی خەستەخانەی كۆیە كە هەموو كاشییەكانی سور كردبوو بە خوێن، لەو منداڵییەدا زۆر شتی لەبەرچاوی مندا بێ مانا كردو هەست كردن بە عەبەس لە تەمەنێكی زۆر زووی منداڵیدا لای من دروست بوو. منیش وەك هەموو منداڵێك ئارەزووم دەكرد یاریم لەگەڵ باوكم بكردایەو رۆژانە چكلێت و بنێشت و تۆپی یاری بۆ بكڕیمایە، بەڵام ئەو شتانە تەنها بۆ ماوەیەكی كەم بون و مەرگی باوكم نەیهێشت بە تەواوی تێر بم لێیان. لە منداڵیدا نەمدەزانی دوای مردن باوكم بۆ كوێ دەبەن، بەڵام هەر حەزم دەكرد بڕۆم لەگەڵیدا تەنانەت بۆ ناو قەبریش، ئەوە یەكەمین لەحزەی مەرگدۆستی من بوو. دواتر لە سەرەتای لاوێتیمدا برایەكی گەنج و جوانم هەر بە كارەساتی ئۆتۆمبێل لە دەستدا و ئیتر لێرەوە بە تەواوی كارەسات دەستی پێكرد و هیچ ئارەزوویەكم بۆ ژیان نەما، پاشان لە دەستدانی كۆمەڵێك برادەری ئازیزم لە رێی خۆكوشتنیانەوە ژیانیان لەبەرچاو خستم. بۆ نەگبەتی هەتاكو تەمەنی بیست و دوو ساڵی هەرچی ئەزمونی ناخۆش هەبوو بینیم، ئیتر وەرە پێم بڵی ئەو شیعرانەی كە نوسیومن مەگەر هەموو وشەكانی بەر روحم نەكەوتون؟ تۆ تەسەور ناكەی بە چ ئازارێكەوە كۆتایی بە نوسینی شیعرێك دەهێنم كە هەستدەكەم بە بارتەقای ئازاری منداڵبونێك ئازارم هەبێت، بەڵام بۆ كەمكردنەوەی ئەو ئازارە هانا بۆ مەشروب دەبەم و بە مەست بونیشم دەچمە سەر حاڵەتێكی پڕ لە سكون. دەمەوێت ئەوەشت پێبڵێم كە ئارەزووی ئەوە ناكەم هیچ گەنجێك بە نائومێدی ببینم و كەسیش هان نادەم بۆ دونیای مەرگدۆستی و عەدەمییەت، پاشان لە روی كاریگەری نووسینیشەوە كتێبەكانی (حسێن پەناهی)و بەشێك لە شیعرەكانی (سەییاب)یش ئەو ئارەزووە مەرگدۆستانەیان تێدا بووەو زۆرجار بە گریانەوە خوێندومەتەوە ئەگەرچی هیوادارم هیچ كەسێك (پەناهی) نەناسێت، چونكە شاعیرێكی ترسناكەو ترس و خۆفێكی گەورە دەخاتە دڵی خوێنەرەوەو بەخوێندنەوەی هەست بە كاولبوونی خۆم دەكەم و ئارەزوویەكی شێتانەم بۆ رشانەوە دەبێت.
فریاد ئەحمەد: ئایا سادقی هیدایەت چ كاریگەرییەكی لەسەر تاریكبینی زمناكۆی بورهان قانع هەیە؟
زمناكۆ بورهان قانع: وای خودایە!!.. كاریگەرییەكە هەر زۆر كوشندەو جوانیشە. من هەتا ئێستا دڵم بەوە خۆشە كە هیچ دەقێكی هیدایەتم وەك شیعر چنگ نەكەوتووە دەنا ئەگەر ئەو مرۆڤە مەزنە دیوانە شیعری هەبووایە رەوشەكە ترسناكتر دەبوو. ئێستاش رۆمانی (كوندەپەپوی كوێر)ی ئەو زاتە بە ترسناكترین كتێبی كتێبخانەی فارسی دەزانم و ساڵانێكی زۆریش ئەو كتێبە لە تاراندا قەدەغە بوو بە حوكمی ئەوەی گەنجێكی زۆر هەبوون لە ژێر كاریگەری ئەو كتێبەو نوسینەكانی تری سادقدا گیرۆدە بوون و خۆیان كوشت، بەڵام خۆشبەختانە لەساڵی 2007دا توانیم لە تاران چەند نوسخەیەكی ئەو كتێبەو هەندێك كتێبی تری بكڕم. هیدایەت لەو رۆمانەدا (ئەگەر چی هەندێك كەس نایخاتە خانەی رۆمانەوەو بە چیرۆك وەسفی دەكەن) زیاتر وەك سایكۆلۆژیستێك كاری لەسەر رەشبینی كردووە، كاریگەری ئەو پیاوە لەسەر من هێندە زۆر بووە لە راستیدا نازانم باسی چ شتێكی بكەم. خۆزگە دەمتوانی رۆژێك كتێبخانەیەكی گەورە یان خانەیەكی روناكبیری گەورە بەناوی هیدایەتەوە بكەمەوە ئەگەرچی لە ئەڵمانیا (عەباسی مەعروفی) خانەیەكی لەوجۆرەی هەیەو ئەویش لەژێر كاریگەری سادقدا بوو بە عەباسی مەعروفی. كاتێك چیرۆكی (تاریكخانە) دەخوێنمەوە ئیدی وا هەست دەكەم هەر بە جەستە لەم ژیانەدا وجودم هەیە، چونكە بەشێوەیەكی هێندە هونەرمەندانە نووسیویەتی خوێنەر وا هەستدەكات كە لە دەرەوەی چیرۆكەكە كێشی سفرەو دەبێتە كارەكتەرێكی راستەقینەی ناو چیرۆكەكە. نەك هەر تاریكخانە بەڵكو زۆربەی چیرۆكەكانی هەر بەو جۆرەن و لەپاڵ نوسینەكانیدا شێتییەكی جوانی هیدایەت خۆی حەشارداوەو هیچ نەبێت پڕیشكێكی ئەو شێتیەش بەر من كەوتووە. من هەندێكجار كە هەڵسوكەوتی ژیانی رۆژانەی هیدایەت و شێوازی كتێب خوێندنەوە پڕ لە شێتییەكەی ئەوم وەبیر دەكەوێتەوە قاقایەكی بەرز لێدەدەم و بەتەواوی دەتریقێمەوە لە پێكەنیندا، ئەو مرۆڤە گاڵتەی بە هەموو بەهاكانی ژیان هاتووەو بەردەوام رەخنەی توندی لە مرۆڤە نیازخراپ و چاوچنۆك و دەسەڵاتدارەكان گرتووە، ئەو نەیتوانی ریتمی ئەو ژیانە تێكچووەی كە تێیدا دەژیا بخاتەوە سەر سیككەی جارانی، هیدایەت لە دونیای زیندوان و مردوانیش بێزار بوو، بەڵام لەپاڵ هەموو ئەوانەشدا ئیختیاری مەرگی بەلاوە پەسەندتر بوو. هەروەكو چۆن هیچ وێنەیەكی (كافكا) نادۆزیتەوە كە تێیدا پێبكەنێت بەو چەشنەش هیچ وێنەیەكی سادقی هیدایەتت وە چنگ ناكەوێت كە تێیدا بێجگە لە جلوبەرگی رەش هیچ پۆشاكێكی تری پۆشی بێت، مەگەر تەنها ئەو ساتانە نەبێت كە منداڵ بووە. من زۆر بە وردی سەرنجی جلە رەشەكانی هیدایەت دەدەم، جلەكانی وەك كارەكتەری ناو چیرۆكەكانی تاریك و دڵ مردون، بیرمان نەچێت تەنها لە چەند وێنەیەكی كەمدا لەگەڵ (بوزورگی عەلەوی)دا بزەیەكی ساردو سڕی هیدایەتمان دەست دەكەوێت. هیدایەت بەردەوام ئارەزووی لە مەرگ هەبووە، چوزانم!!.. كێ ناڵێت دونیای مردوان خۆشتر نییە؟ بێگومان دیارە خۆشترە، چونكە هەر كەسێك رۆشت نەمانبینی بێتەوە. هیدایەت سەرەڕای چیرۆكنوسین نیگاركێشێكی زۆر بە سەلیقە بوو، حەزی بە یاری كۆنكەن و تاوڵەش دەكرد، سەرەڕای سواربونی بەلەم، بەڵام ئەوانە حەزێكی كاتی بوون حەزی پڕ لە سەرمەدی ئەو تەنها مەرگ بوو. ئیتر با بەس بێت چونكە كاریگەرییەكە زۆر قوڵەو هیدایەت سیمبولی هەموو جوانییەكە لای من. بەداخەوە فریا نەكەوت نۆبڵ وەربگرێت و لە 48 ساڵیدا خۆی كوشت.
فریاد ئەحمەد: داریوش چی بە تۆ بەخشی؟ ئایا ساتە وجودیەكانی داریوش توانای ئەوەیان هەبوو بتگوازنەوە بۆ ئەو دنیایە؟
زمناكۆ بورهان قانع: داریوش بەوپەڕی تەناقوزو پارادۆكسیەتەوە ئیشی لەسەر من كردووە، بە دیوێكدا وێرانی كردووەو بەدیوەكەی تردا سەر رێژی كردووم لە ئومێد. من بۆ خۆشم لەو سیحرەی ئەو كابرایە تێناگەم، ناسینی من بۆ ئەو لەچاو تەمەنەكەمدا (كە هێندە زۆر نییە) مێژوویەكی تۆزێك دوورو درێژی هەیە. ئاخر ئەزیزم هاواری داریوش بۆ جۆرێكە لە نائومێدی كە لە ئومێدەوە سەرچاوەی گرتووە. ئەو هونەرمەندە مەزنە گۆرانی بۆ هەموو كایەیەكی ژیان وتووە هەربۆیە پێویستی نەكردووە هونەرمەندی تر بناسم و گوێ لە كەسی تر بگرم، بەڵام لە پاڵ ئەویشدا (هایدە)ش كاریگەرییەكی كەمی نەبووە. داریوش پێی وایە كە ژیان لەنێوان ئەوەدایە كە دەبێت هەبێت و نابێت ببێت، ئێ خۆ منیش پێموایە كە بونی داریوش خۆی لەنێوان ئەوەدایە كە دەبێت هەبێت و نابێت ببێت. نەوەیەكی زۆر لەگەنجانی تاران و شارەكانی تری ئێران لەژێر كاریگەری دەنگ و بیركردنەوەی داریوشدا روەو دونیای وجودیەت و بێهۆش بون و عەدەمییەت سەریان هەڵگرت و خۆیان بە ماددەی بێهۆشكەر موعتاد كرد. داریوش بەدەر لەوەی كە گۆرانیبێژە من وەك فەیلەسوفێكیش دەیبینم. هەر دەبوو ئەو زاتە لە نزیكەوە ببینم، ئاخر چیبكەم زۆر تامەزرۆی بووم هێندەی تامەزرۆی یەعقوبی نەبی بۆ یوسفی كوڕی. كاتێك زانیم لە نەورۆزی ئەمساڵدا (2010) لە ئەستەنبوڵ كۆنسێرت سازدەكات بەپەلە خۆم گەیاندە ئەوێندەر، هاوڕێكانم بە شێتیان دەدام لە قەڵەم، بەڵام هەستیان دەكرد كە شێتییەكی جوانە. ئەزانی لە كۆنسێرتەكەدا بە هەڵەداوان چومە ریزی پێشەوەو بەتەواوی لێی نزیك بومەوە؟ نازانم سەرو ریشە سپییە جوانەكەی وەك كەسێكی پیرۆزی دەنواند. كاتێك لە نزیكەوە بینیم و دەستم كرد بە گریان تەنها هەر خۆم دەمزانی بۆ دەگریم، من لەكاتی گریانەكەدا هەموو لەحزەكانی ژیانی داریوشم بیركەوتەوە لەگەڵ ئەو شەوانەی كە بەدیار نۆشینی بادەوە گوێم لێڕادەگرت. ئەو ژنەی فلوتی بۆ دەژەند هەر ئەو ژنەبوو كە لەساڵی 1989دا لە كۆنسێرتەكانی لۆس ئەنجلس و سانفرانسیسكۆدا فلوتی بۆ دەژەند، تۆ تەماشا ئەو عەشقە جوانە كە ئەو ژنە هەیەتی بۆ داریوش و هونەرەكەی!! لەوكاتەدا تەنها دەمویست تەماشای بكەم چونكە زۆربەی گۆرانییەكانیم لەبەر بوو. داریوش لەوێ بە هەموومانی وت: (من لە ژیانمدا سێ جار زیندانی كراوم، خۆشبەختانە ساڵی 2000 لە زیندانی سێهەمم ئازادكرام كە ئەویش ماددەی بێهۆشكەرو تلیاك بوو). دیارە داریوش تلیاكی بە زیندانی سێهەمین جاری وەسفكرد، چونكە لە راستیدا دووجار زیندانی كرابوو. كاتێك كە گۆرانی دەوت من هەستم دەكرد كە زوو زوو ئاوی دەخواردەوەو پێموابوو كە ئەو پیاوە مەزنە تەنها لەبەر رێزی خەڵكی دەڵێت واز لە ماددەی بێهۆشكەر بهێنن و سەرقاڵی قەڵاچۆكردنییەتی، من دەزانم كەسی تلیاككێش زوو زوو تینوی دەبێت و زۆر چوست و چالاكیش دەبێت، هەڵسوكەوتی داریوش لەسەر شانۆكە لە جوڵەو هەڵسوكەوتی پیاوێكی (59) ساڵ نەدەچوو. بۆ وەڵامی پرسیارەكەت بەكورتی و بەدێڕێك دەڵێم: داریوش... فێری كردم كە بزانم لە ژیاندا چ دەگوزەرێ و منیشی گواستەوە ناو خۆی.
فریاد ئەحمەد: لەنێوان موعین و داریوش هەست بە دوو دونیا دەكرێت دنیای موعین دنیای گەشبینیە لەكاتێكدا داریوش ووریامان ئەكاتەوە لەو دەمامكە ساختەیەی دەیەوێ باس لە گەشبینی بكات، تۆچۆن دەتوانی لەیەك كاتدا لەسەر ئەو دووانە بنووسیت؟
زمناكۆ بورهان قانع: باوەڕ ناكەم رۆژێك لە رۆژان چێژێكی لە رادەبەدەرم لە دەنگ و هونەری (موعین) وەرگرتبێت، عەشقی من هەرگیز بۆ ئەو نەبووە، بەڵام نكوڵی ناكرێت لە دەنگی بەسۆزی ئەویش. ئەو وتارەی لەسەر موعین نوسیم دیارە دوای رۆژێك بوو لەوەی كە چوومە كۆنسێرتەكەی ئەویش. هەركەسێك لەم دونیایەدا بەشێوەیەكی پۆزەتیڤ جێگەدەستێك بەجێبهێڵێت من رێزی دەگرم. من وەك رێزێك بۆ موعین چومە كۆنسێرتەكەی چونكە چێژێكی زۆر وەردەگرم لە بینینی ئەو هونەرمەندە گەورانە، بۆ لەمەودواش ئەگەر رۆژێك لە رۆژان گوێ لە موعین بگرم تەنها گوێ لەو گۆرانیانەی دەگرم كە لە كۆنسێرتەكەیدا وتی بە تایبەتی گۆرانی (تڵوعی من). وەك رێزلێنانێك بۆ ئەو هونەرمەندە گەورانە خۆم بەخۆشحاڵ دەزانم كە تەمەن رێگەی پێداوم بۆ بینینیان. تۆ ئەگەر دیقەتت دابێت من چەندین جار لەسەر داریوشم نووسیوەو لە پێشەكی هەندێك شیعردا ئاماژەم بەگۆرانییەك یان وتەیەكی ئەو داوە، بەڵام بۆ موعین تەنها ئەوجارەبوو كە ئەویش شایەنی بوو، چونكە ئەو شەوەی كۆنسێرتەكە منی گەڕاندەوە بۆ منداڵی. ئینجا باوەڕ ناكەم دونیای موعینیش هێندە دونیایەكی پڕ لە گەشبینی بێت، تۆ بزانە بەهۆی دەنگە بەسۆزەكەیەوە چەند عاشقی سەرگەردان كردووە؟! بەڵام داریوش سەرەڕای ئەوەی توڕت دەداتە ساحیلێكەوە كەچی كۆدی رزگاربوونت بۆ ئاشكرا دەكات. كەواتە لێگەڕی هاوڕێ موعین دابنێ بۆ عاشقان و داریوش-یش بۆ ئەو نوخبەیەی لە پەیامەكەی تێدەگەن.