ماڵێک لە ئاسمان

لە كتێبی "ژن، پیاو، ئاكاری سێكسی لە لانكەی شارستانیەتەكاندا" نووسینی "ویل دورانت" وەرگێری كوردی "دلشاد خۆشناو"i لە پێشەكیەكی كورتدا بیروڕایەك لە رستەیەك دەئاخنێ‌ و دەڵێت: ژن و پیاو ئەو دوو نیوە ناتەواوەن كە بە یەكگەیشتن و ئاوێتە بوون، یەك مرۆڤی كامڵ پێك دەهێنن. بێگومان تێگەیشتن لەو رستەیە و مانا چەپێنراو و پەنهانەكانی هەر تەنها قوڕسایی خۆی ناخاتە سەر دوو بوونەوەری ناتەواو، بەڵكو لە پەیوەندی نێوان ئەو دوو بوونەوەرە لە كۆمەڵگەیەكی دیاریكراو درێژ دەبێتەوە. من لێرەدا هەوڵ دەدەم پرسی سەرەكی ئەو بەدواداچوونە لە دووتوێی پرسێكی سەرەكی دیكەوە كە "پیار بۆردیۆ"ii لە كتێبی "هەژموونی نێرایەتی"iii دەیخاتە روو، ورد بكەمەوە. پرسیاری "بۆردیۆ" لەبارەی مێژووی پیاو و مێژووی ئافرەت لە بونیادی كۆمەڵایەتی و رۆشنبیرییدا خۆی روون دەكاتەوە، هەر لەوێشەوە هەوڵی شۆڕشێكی مەعریفی دەدات، بۆ ئەوەی هاوسەنگی نێوان ئەو دوو رەگەزە بە شێوەیەكی دیكە بەرجەستە بكاتەوە و چاوێكی دیكە بۆ سەیركردنی پەیوەندییەكان بخاتە روو. وەك چۆن پرسیار لەو میكانیزمە مێژووییەش دەكات، كە لە بەرانبەر هەتا هەتابوونی دابەشكردنی ژن و پیاو كار دەكات. بەو مانایە پرسی بۆردیۆ خستنەروو و بەدواداچوونی ئەو بیركردنەوە ترانسندنتالەیە كە گوتەزا فیكرییە جیاوازەكانی لەخۆدا ون كردووە. لێرەدا پرسی بۆردیۆ وەك "دۆركایم" دەڵێ‌ گەڕانە بەدوای شێوەگەلەكانی پۆلینكردن، ئەو شێوەگەلەی كە دنیای نێر و دنیای مێ‌ دەكێشێ‌. بەڵام شێوە تێڕوانینی وەڕگێری كوردی پشت بە بیركردنەوەیەكی ئایینی (لەسەر پرنسیبی لێكبوردن) دەبەستێ‌. من لەو نووسینەدا بەهاوكاری "پۆل ریكۆر" هەوڵدەدەم ئەو پرسە لەلایەك لەرێگەی ناوكی ئەفسانە و دواتر مێژوو و لەلایەكی دیكە لەرێگەی رووە بایۆلۆژییەكەیەوە بخوێنمەوە.

بونیادی كۆمەڵایەتی/بونیادی مەعریفی

"ویل دورانت" لە كتێبی ناوبراودا ئەوە روون دەكاتەوە كە لە دوای قۆناغی دایكسالاری، دەركەوتنی قۆناغی باوكسالاری گورزێكی تووند بوو لە دەسەڵاتی ئافرەت درا، دواتریش كە خاوەندارێتی تایبەت هاتە ناو رەوتی ژیانەوە، ئیتر ئەو گۆڕانكارییە هەر تەنها تەماشای ئافرەتی وەك كەلوپەل بۆ خۆشی وەرگرتن، نەدەكرد، بەڵكو خاوەندارییەكە گەیشتە ماوەی پێش هاوسەرگیری و پەردەی كچێنیشی گرتەوە، بۆیە نرخی كچ لە نرخی ژن زێتر بوو. دواتریش ئەوە دەدركێنێ‌ كە لەنێوان زۆربەی هۆزەكان بارودۆخی ئافرەت جیاوازییەكی وای لەگەڵ كۆیلەدا نەبووە.iv لێرەدا دەمەوێت ئەو تێڕوانینە بۆ ئافرەت (بەتایبەتی لە دوای قۆناغی دایكسالاری) بە ئەفسانەكانەوە بەند بكەم، بەو مانایەی كە مانەوەی ئەفسانە و دووبارە تەئویلكردنی وەك "پۆل ریكۆر" بۆی دەچێ‌ شێوەیەكی تازە بە عەقڵ دەبەخشێ‌.v كەواتە بەپێی بیروڕای ریكۆر كۆمەڵگەكان بە گوێرەی ئەفسانەكان جێگیربوونە و ئەفسانەكانیش مێژووی تایبەت بەخۆیان هەیە، بەو مانایە لەبەر ئەوەی كۆمەڵگەكان هەم بونیادیین و هەم مێژوویی، ئیتر پەرەسەندنیان هەم دایكرۆنییە و هەم سایكرۆنی، بەمجۆرە لە هەر كۆمەڵگەیەكی تایبەتدا دابەشكردنی وەزیفەكان رەهەندێكی مێژوویی دیاریكراوی خۆیان هەیە.

لێرەوە هەڵوەستە لەسەر بە موڵكبوونی ئافرەت دەكەم، وەك ئەوەی "ویل دورانت" قسەی لەبارەوە دەكات، لە هەمان كاتیشدا هەڵوەستە لەسەر كتێبی "هەژموونگەرایی نێرایەتی"ی "بۆردیۆ" دەكەم كە زۆر بە جوانی قسە لە بە كەلوپەلكردنی ئافرەت لە لایەن پیاوەوە دەكات بۆ خۆشی وەرگرتن، دواتریش هەوڵدەدەم وەك مێژووی رۆشنبیریی كۆمەڵگە، قسە لە ئاكار بكەم! بەڵام ئایا دەبێ‌ لە كۆمەڵگەی باوكسالاری ئاكار بە چ شێوەیەك پێوانە بكرێ‌؟ كامەیە ئەوەی كۆمەڵگەی باوكسالاری بە خێر و كامڵبوونی خۆی دەزانێ‌؟

وەك دەركەوتووە مێژووی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی هەڵگری بنەمایەكی دیار و شاراوەی نێر سالارییە، ئەوەش بە پشت بەستن بە ویل دورانت كە دەڵێ‌: سوود وەرگرتن لە وشەی "پیاوان" بۆ دیاریكردنی تەواوی جۆری بەشەر بریتییە لە دەمارگرژی سەردەمی باوكسالاری.viلە هێنانەوەی ئەو تێگەیشتنەوە دەمەوێ‌ مانا شاراوەكانی رستەی وەرگێڕی كوردی بخوێنمەوە و رەوتگەرایی و ئاڕاستەكانی هەڵوەشێنمەوە. هەر لەوێشەوە بە خوێنەران بڵێم مەبەستی ئەو تێڕوانینەی كە ئەو دوو بوونەوەرە هاوشان دەكات و دەیانكات بە مرۆڤێكی كامڵ جگە لە سێكس كردن و بەكارهێنانی ئافرەت وەك كەلوپەلێك بۆ خۆشی وەرگرتن شتێكی دیكە نییە. نیازی ئەو تێڕوانینەی ئەو دوو بوونەوەرە وەك یەك دەبینێ‌ تەنها لە بەخاوەنبوونی ئافرەت و بەكارهێنان و ئاڕاستەكردنیدا وەستاوە. بەو مانایەش ئەو رستەیەی وەرگێری كوردی ئەگەر وەك رستەیەكی بێ‌ كردە بكەوێتە میانی چەمكی لێكبوردنەوە، ئەوە لێكبوردنی پیاو لە ئافرەت نەك هەر تەنها هاوسەنگی درووست ناكات، بەڵكو لە هێزەوە خۆی دەنووسێتەوە. كەواتە لە پشت ئەو رستەیە ماناكانی هەژموونی نێرایەتی بە شێوەیەكی رەمزی خۆی دەنوێنێ‌. تووندوتیژی رەمزی تووندوتیژییەكی نەرم و بەزۆریش شاراوە و دەسەڵاتخوازانەیە، لە پەیوەندیگەلی بەرهەمهێناندا چ وەك مەسەلەیەكی بایۆلۆژی بۆ نموونە: لاقەكردن، یان كۆمەڵایەتی (ماڵ، كێڵگە، قوتابخانە، كارگە) دەردەكەوێت. هەژموونی نێرایەتی شێوەیەكی بەرزی شێوەگەلی تووندوتیژییە. تێگەیشتن لەو شێوە پەیوەندییەی نێوان نێر و مێ‌، دەكرێ‌ وەك دەروازەیەك بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندییە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی نێو كۆمەڵگە تەماشای بكەین، لەوانەش پەیوەندی نێوان دەسەڵات و رۆشنبیر، خاوە كار و كرێكار... بەڵام تووندوتیژی رەمزی بەپێی گوزارشتی بۆردیۆ هەتا بە نسبەت قوربانییەكانیش نەرم و هەستپێنەكراو و نەبینراوە.

بۆردیۆ هەژموونی نێرایەتی بە پێدراوێكی ئەنسۆپۆلۆژی دادەنێ‌ ئەویش لە رێگەی بونیادی نەستی كە "كلۆد لیڤی ستراوس" لە نێو ئەدەبیاتدا قسەی لێكردووە و دەڵێ‌: كۆمەڵگە دێرینەكان هەژموونی پیاوی وەك تەبەنیكردن هەڵبژاردووە. لێرەدا دەمەوێ‌ بڵێم لەبەر ئەوەی هەژموونی نێرایەتی لە تەواوی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا دەركەوتە و شوێنكەوتەی جیا جیا و بەفرەوانی هەیە، بۆیە ناشێ‌ قسە لە پرنسیبی هاوشان بوون و هاوتا بوونی ئەو دوو رەگەزە لە دەرەوەی قەڵەمڕەوی و ملكەچبووندا بكەین. ئەگەر هەر لەو بارەشەوە لە كۆمەڵگەكان ورد بینەوە دەبینین ئەو هەژموونە وەك دیاردەیەكی سرووشتی ریشەی خۆی لە جیاوازی نێر و مێدا هەڵدەگرێتەوە و لەسەر ئاستی گەردوونی پرۆسیسە دەكرێ‌. لە راستیدا ئەو هەژموونە وەك دەرئەنجامی بونیادی مێژوویی لە كۆی رەگەزە هاوشێوەكانەوە بەرجەستەیە و هەر بەمجۆرە بیر لە هەژموونی گوتەزا فیكرییەكان دەكەینەوە و بە بناغەی جیاوازییە فسیۆلۆژییەكانەوە بەندی دەكەین، ئەوەش بۆخۆی بە جۆرێك لە پولینكردنی گەردوونی دێتە ژماردن: جولەكردن و بەرز كردنەوە.. یان دابەشكردنی شتەكان و چالاكییەكان و هەموو ئەوانەی بەپێی بەرەنگاری نێوان نێر و مێ‌ دەركەوتنەكانیان دەبینرێ‌ وەك (لەسەر/لەژێر، لەپێش/لەپاش، وشك/تەڕ، رەق/شل... یان بازاڕ بۆ پیاو و ماڵ بۆ ئافرەت، ئافرەت لە "چاو" زاڵە، پیاو لە "زیهن"... لەسەر ئەو بنەمایە دەتوانین بڵێین تەواوی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لەسەر واقیعی سێكسی خۆی بونیاد دەنێت، لە رێگەی پرنسیب و بۆچوون و دیدی سێكسی كۆی بەرنامە كۆمەڵایەتییەكان جولە دەكەن، یان بە مانا "بۆردیۆ"ییەكەی تەواوی گەردوون بە سێكسكراوە. ئەو بە سێككردنە بە پلەی یەكەم لەسەر خودی جەستە وەك واقیعێكی بایۆلۆژی و لەسەر مێژووگەرێتی وەك بنەمایەكی رۆشنبیریی خۆی دەنوێنێ‌. كەواتە كۆی بەرنامە كۆمەڵایەتیەكانی ژیان پشت بە بنەمای بایۆلۆژی و رۆشنبیریی و مێژوویی دەبەستێ‌، دواجار دەشێ‌ كۆی ئەو پشت پێبەستنە لە ناوكی ئەفسانە جیهانیەكان بدۆزینەوە.

كەواتە ئەگەر بەشێكی ئەو دابەشكردن و پۆلینكردنە پەیوەندی بە توێكاری جەستەوە هەبێ‌، ئەوە وەك حەقیقەتێكی كۆمەڵایەتی لە دابەشكردنی كاردا خۆی دەنوێنێ‌. واتە ئەو نەخشەسازییە مەعریفییەی نێوان پیاو و ژن لەسەر دابەشكردنی رەگەزی بۆ كار و توێكاری جەستە وەك بنەمایەكی بایۆلۆژی ئیش دەكات، نەك لەسەر هاوشان بوون و هاوتا بوون. بەو مانایەش نەخشەیەكی مێژوویی و مەعریفی نییە ئەو دوو بوونەوەرە ناتەواوە، كامل و تەواو بكات. بە قەد ئەوەی مێژووییەكی دوور و درێژ هەیە هەژموونی نێرایەتی و بەكارهێنانی مێیینە، لەشێوەیەكی بازنەییدا درێژ دەكاتەوە.

بەمجۆرە پیاوەتی بە رواڵەتە ئیتیكیەكەی خۆی وەك ماهیەتی هێز و پەیوەست بە شەرەف و بەرزێتی... نیشان دەدات، ئەوەش وەك ناوەڕۆك لە پیاوەتی جەستەیی دەلالەتەكانی هێزی سێكسییدا خۆی دەدۆزێتەوە: كونكردنی پەردەی كچێنی، پیتاندن، ئامادەگی و رەپبوونی ئەندامی نێریینە و .... كەواتە ئەگەر ئامادەیی و قەڵەمڕەوی پیاو و ئەو شوێنەی پیاوی لێیە بە ئاسایی دابنرێ‌، لۆژیكیانە بكەوێتەوە، ئەوە ملكەچبوونی ئافرەت و بەكارهێنانی و ئەندامەكانی زاوزێی ئافرەت جێگەی رەشبینییە، ئەو خەسڵەتە شەیتانیەیە، ئەو شوێنگەیەیە كە بیركردنەوە تێیدا دەكەوێتە بۆشاییەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەشێ‌ وەك كودەتایەك بەسەر ئەندامی نێرینە تەماشای بكەین.

ئەفسانەی نێرینەی هەمیشەیی و مێینەی هەمیشەیی

ژنایەتی و پیاوەتی، نێر و مێ‌، بەشێوەیەكی گشتی بە چەمكی "رەگەز/جەندەر-Gender"ەوە دەلكێن. جەندەر چەمكێكە لە لەسەر بنەمای رەگەز، جیاكاری لەنێوان پیاو و ژندا دەكات. بە مانایەكی دیكە دەشێ‌ جەندەر هەڵوێستێكی دیار لەخۆ بگرێ‌ یان رەفتاری كەسێك بێ‌. بەشێوەیەكی روونتر جەندەر كردەگەلێكی جیاوازی رەگەزێكە لەسەر حیسابی رەگەزێكی دیكە، بە شێوە تەقلیدییەكەش ئەو شێوازگیریەیە كە رەگەزی نێر لە رەگەزی مێ‌ جیا دەكاتەوە.vii بەڵام بە هەتا هەتایی كردنی هەژموونی نێرایەتی بەوەی كە هەمیشەیی و جێگیرە، ترسەكەی تەنها بەسەر مێینەدا نییە، بەڵكو ترسەكە لەتووندوتیژی ئەفسانەی مێژووییەوەیە.

ئەگەر سەیری جەستەیی ژن و پیاو بكەین جیاوازییەكی بەرچاویان هەیە، ئەو جیاوازییە بۆخۆی دەبێتە بەهایەكی دەستكرد، كاتێ‌ قبولی گفتوگۆ ناكات. كەواتە ئەگەر بونیادی هەژموونی نێرایەتی بونیادێكی مێژوویی بێ‌ و بەشێكی زۆری ئەو بونیادە مێژووییە بەرهەمی كار بێ‌، ئەوە بەرهەمێكە كە مێژوو بەردەوام بەرهەمی هێناوەتەوە و نەیتوانیوە بەشێوەیەكی دیكە لە دەروەی نێرایەتی راڤەی بكاتەوە.

بەمجۆرە جێگیر بوونی كۆمەڵگە بە گوێرەی ئەفسانەكانی نێرسالاری و بایۆلۆژییەوە، دوو خەسڵەت لەخۆ دەگرێ‌: خەسڵەتی رەمزی و خەسڵەتی مێژوویی. یەكەمیان لە رێگەی شیكردنەوەی بونیادی ئەفسانەكانەوە دەردەكەوێ‌. دووەم لەرێگەی كردەی دووبارە راڤەكردنەوەی مێژوو. ئەگەرچی ئەفسانەكان مێژووی تایبەت بەخۆیان هەیە، بەڵام بونیادی ئەفسانەی هەمیشە نێر و هەمیشە مێ‌ لە كۆی ئەفسانەكاندا هاوبەشییەكی تەواو لێكنزیكیان هەیە، هەر لەو رووەشەوە دەتوانین بڵێین ئەفسانەكانی هەمیشە نێر و هەمیشە مێ‌، هەم بونیادیین و هەم مێژوویی. بەمجۆرە تاكی مێی نێگەتیف و تاكی نێری پۆزەتیف لە رێگەی هەلومەرجی دیاریكراوی رەمزی و مێژووییەوە ئەزموون دەكرێتەوە. كەواتە هەژموونی نێرایەتی لەلایەك بەشێوەیەكی رەمزی لە رێگەی ئەفسانەكانەوە رۆڵی خۆی دەگێڕێ‌، ئەگەر كۆمەڵگە لێی بەئاگا بێ‌ یان بێ‌ ئاگا، لەلایەكی دیكە لەرێگەی قەڵەمڕەوی عەقڵی نێرینەوە دەست بەسەر مێژوو و دووبارە راڤەكردنی مێژوودا دەگرێ‌ و خۆی بەرهەم دەهێنێتەوە.

بەڵام هەندێ‌ لە نووسەران بیروڕای دیكە لە بارەی "رەگەز/جەندەر-Gender" دەخەنە روو و جیاكارییەك دەخەنە نێوان مەسەلەی بایۆلۆژی و رۆشنبیرییەوە، بەبڕوای ئەوان چەمكی نێر و مێ‌ لە رێگەی جەستەوە وەك مەسەلەیەكی بایۆلۆژی دیاری ناكرێ‌، بەڵكو ئەوە كەلتورە ئەو مەسەلەیە یەكلا دەكاتەوە و لەوێوە نرخ و بەهای نێر و مێ‌ دیاری دەكات، واتە دەیانەوێ‌ بڵێن راستە "مێ‌-Female" مەسەلەی رەگەزە، بەڵام "مێیایەتی-Femininty" مەسەلەیەكی رۆشنبیرییە. هەر لەسەر ئەو بنەمایەش هەندێ‌ لە ئافرەتان رووبەرووی مەسەلە بایۆلۆژییەكان دەوەستن، وەك توانایەك كە ئاڕاستەكانی مێ‌ دیاری دەكات. وەك چۆن هەندێكی دیكە لە رۆشنبیران حەقیقەتی بایۆلۆژی مێ‌ وەك: سكپڕی، شیردان، بێنوێژی... بە بەشێكی جیاوازی ژنانە دەژمێرن و هانی ئافرەتان دەدەن ئەو جیاكارییەی خۆیان بە هەند هەڵگرن و نەیشێوێنن.

ئەفسانە/راڤەكردن

قسەكردن لە دووبارە راڤەكردنی مێژوو، پێویستە قسەكردن بێ‌، لە هەڵوەشانەوەی كۆی ئەو تێزە تەقلیدی و دۆگمایەی كە چەمكەكان و چەمكی نێر و مێی لەسەر بونیاد نراوە. بە مانایەكی دیكە دەمەوێ‌ بڵێم ئەو گوتەزایەی "ریكۆر" كە دەڵێ‌ "كۆمەڵگەكان بە گوێرەی ئەفسانەكان جێگیر بوونە" و "كۆمەڵگەكان بە ئلگا بن یان بێ‌ ئاگا بن، ئەفسانەكان رۆڵی خۆیانی تێدا دەگێڕن" لەوێوە بەشێك لە كۆنەپارێزی دەنوێنێ‌ كە ناتوانێ‌ بە شێوەیەكی دیكەی مۆدێرن و جیاواز درێژە بە خۆی بدات، وەك چۆن لە عەقڵییەتێكی چالاك و زیندووەوە دەتوانێ‌ راڤەی سەردەمییانە بۆ ناوكی ئەو ئەفسانانە بكات و بە ئیقاعی سەردەم و پرسی سەردەم بارییان بكات. كەواتە مانەوەی ئەفسانەكان بەو شێوەیەی كە "ریكۆر" باسی دەكات، پێویستی بە دووبارە تەئویلكردنەوە هەیە، بەو مانایەی كە دووبارە تەئویلكردن دەقێكی دیكەی جیاوازە.

ئەگەر دووبارە تەئویلكردن دەقێكی نوێی جیاواز بێ‌، كەواتە كرۆكی مانەوەی شێوە تەقلیدییەكەی چەمكی نێر لە نێو كۆمەڵگەكاندا راستەوخۆ بەو عەقڵییەتەوە بەندە كە هەمیشە وەك كۆنەپارێزێك خۆی دووبارە كۆپی دەكاتەوە، نەك وەك تێڕوانین و دەقێكی دیكەی جیاواز، نەك وەك ئیقاعی سەردەم و پرسی سەردەم. چونكە عەقڵی كۆنەخواز ئەو توانایەی تێدا نییە كە لەگەڵ پرسی سەردەم و ئیقاعی سەردەم بێتەوە.

لێرەدا عەقڵییەتی نێرسالاری هەمیشە رەگەزی مێ‌ وەك بوونەوەرێكی كەم دەبینێ‌ و پێیوایە تەواوبوون و كامڵبوونی مێ‌ هەر تەنها لە رێگەی ئەویدیكەی نێرەوە نەبێ‌ مەیسەر نابێ‌، ئەو فیكرەیە بەشێكی زۆری لە كۆنەخوازی لەخۆدا هەڵگرتووە، بۆیە دێ‌ لە رستەیەكی رەمزی و لە هێزێك كە پێیوایە توانیویەتی هاوسەنگی لەو نێوانەدا درووست بكات,,, لە هەژموونێكەوە كە خۆی بە لێبوردەخواز دادەنێ‌، كامڵبوونی مرۆڤ لە ئاوێتەبوونی دوو نیوە ناتەواو "ژن و پیاو" دەبینێتەوە. ئایا هەر ئەو عەقڵییەتە كۆنەخوازە نییە كە جیاوازییەكانی ئافرەت "بێنوێژی مانگانە، سكپڕی، شیردان..." بە هۆی لاوازی ژن دادەنێ‌؟! "

مانۆ"ی هیندی دەڵێ‌: ژنی وەفادار دەبێ‌ بە شێوەیەك خزمەتی سەروەرەكەی بكا وەك بڵێی ئەو خوایە، هەرگیز كارێك نەكات كە ئازارێك لەوەوە بە مێردەكەی بگات، باری كۆمەڵایەتی پیاو و هەبوون و نەبوونی باشی زۆر كاریگەری زۆری لەسەر ئەو مەسەلەیە نییە، هاوسەنگی ئەگەر لاساری لە ملكەچی مێردەكەی بكات لە دۆنادۆنی دواتر دەبێتە چەقەڵ.viii پرسیار ئەوەیە ئایا ئەو عەقڵییەتە بەو هەموو مەزنایەتییەی خۆیەوە دەتوانێ‌ بە شێوەیەكی دیكەی جیاواز خۆی تەرجەمە بكاتەوە... ئایا هەر ئەو عەقڵییەتە نییە لە كۆمەڵگە تەقلیدییەكان جا چ بە ئاگابن یان بێ‌ ئاكا دووبارە خۆی بە هەمان شێوەی كۆن و پێشوو بەرهەم دەهێنێتەوە.... دواجار دەمەوێ‌ بڵێم لەو نێرسالارییە پڕ شكۆیەدا كێ‌ باوەڕ بە رستەی وەرگێڕ: "ژن و پیاو ئەو دوو نیوە ناتەواوەن كە بەیەكگەیشتن و ئاوێتەبوون یەك مرۆڤی كامڵ پێكدەهێنێ‌" دەكات؟! كەواتە لە كۆی ئەو دژ بەیەكبوونە گەردوونی و رۆشنبیرییە دیاریكراوەی پەیوەندی نێوان نێر و مێ‌ بۆمان دەردەكەوێ‌ كە عەقڵییەتی كۆنەخواز و رۆشنبیریی شەعبی كۆمەڵگەكان وەك پێویست ناتوانن عەقڵ و بیركردنەوەیان بە ئیقاع و پرسی سەردەم بارگاوی بكەن، بۆیە هەتا ئێستاش شكۆی خۆیان لە هەژموونی نێردا دەبینن و كۆی ئەو هەژموونەش بە دیاردەیەكی سروشتی رەگ داكوتاو سەیر دەكەن، هەرگیز بیر لە تەرجەمەكردنێكی دیكە و تەئویلكردنێكی دیكەی جیاواز ناكەنەوە، بەو مانایەش لەنێو كۆمەڵگەی كۆنەخواز و ئاڕاستەكراو بە رۆشنبیریی شەعبی، دەسەڵاتی نێر رەهەندێكی مێژوویی دیاریكراو لەخۆ دەگرێ‌ و بە هەمان شێوە تەقلیدی و دۆگمەكە، خۆی لە رێگەی دامەزراوە پەروەردەییەكان: خێزان، دەوڵەت، مزگەوت، كەنیسە، هەروەها دامەزراوەكانی دیكە كۆپی دەكاتەوە. دەمەوێ‌ بڵێم لە رێگەی ئەو كۆپی كردنەوەیەدا دووبارە دەركەوتنی ئەفسانە سەرەتاییەكان بە هەمان شێوەی پێشوو دەبینین كە لە رێگەی عەقڵییەتی بنبەستوو دەسەڵات دەگرێتە دەست، بە دیوەكەی دیكەش بە عەقڵكردنی ئەفسانەی هەژموونی نێرایەتی، خۆی چەشنێكە لە زیندووبوونەوەی شێوە كۆنەخوازەكەی ئەفسانە. كەواتە وەك "بۆردیۆ" دەڵێ‌: نێرایەتی وەك ئەوەی دەیبینین گوتەزایەكی عەقڵانییە تا رادەیەكی تووند لە پێناو پیاو و دژ بە ئافرەت لە رووبەرووبوونەوەدایە، ئەوەش هەر ترسان لە ئافرەت ناگەیەنێ‌، بەڵكو یەكەمجار ئەو ترسە لە خودی ئافرەتیشدا بوونی هەیە.ix

هەژموونی رەمزی

هێزی رەمزی شێوەیەكە لە شێوەكانی دەسەڵات و لەسەر جەستە پراكتیزە دەكرێ‌ و راستەوخۆ دەكەوێتە دەرەوەی رقلێبوونەوەی جەستەیی و پشت بە بزوێنەرە هەستییەكان دەبەستێ‌ و دەكەوێتە ناوەوە، واتە قوڵاییەكانی جەستە. هێزی رەمزی هەستی ناوەوەی جەستە كۆنترۆڵ دەكات، بۆ نموونە: عەیبە، شەرم، نیگەرانی... یان شێوەكانی سۆز و خۆشەویستی وەك: سەرسامبوون، رێزگرتن... هەڵبەتە ئەوەی دووەم هەستێكی زیاد لە پێویست ئازاردەرە هەر بۆیەشە سووربوونەوە و بەدحاڵیبوون و لەرزین و تووڕەیی ... تێدا دەبینرێ‌. وەك دەزانین هەموو ئەوانەش شێوازی جیاوازن بۆ ملكەچكردنی مێ‌ و جۆرێك لە ململانێی ناوەوە و دوولەتبوونی "من"ی مێ‌ و دابەزرین و كەوتنە بۆشایی و شكست و خاوبوونی مێ‌ نیشان دەدەن، لەبەرانبەر ئەوەشدا دەلالەت لە گەیشتن بە پلەی چێژی پیاوانە دەكەن، ئەو چێژەی كە پیاو بە نیشانەی پیاوەتی خۆی ناسی دەكات.

كەواتە ئەگەر پەیوەندی كۆمەڵایەتی لەسەر هەژموون وەستا بێ‌ و هەژموونیش لەسەر پرنسیبی دابەشكردنی جەوهەرییانەی نێوان نێری چالاك و مێی خاو بونیاد نرابێ‌، ئەوە ئەو پرنسیب و رێكخستنە تەعبیر و ئاڕاستەی ئارەزووی نێر لە بەخاوەنبووندا دەبینێ‌ و هەر لەوێشەوە بەرەوە شەبەقییەت (ئیرۆتیزم) هەنگاو دەنێ‌، وەك چۆن بەدیوەكەی دیكەش ئارەزووی مێینەش لە رێگەی هەژموونی پیاو و ملكەچبوونی مێ‌ روو لە ئیرۆتیزم دەكات. بێگومان هەموو ئەو دید و تێڕوانینانەش لە عەقڵیەتێكەوە سەرچاوە دەگرێ‌، كە نێر رابەرایەتی دەكات، بەڵام وەك دەزانین بنەمای ئەو تێڕوانینە لەسەر فیكرەی پێناسەكردنی كۆمەڵایەتیانەی جەستە دروست نەبووە، بەڵكو بەپێی جۆرەكانی پەیوەندی نێوان نێر و مێ‌ رێكخراوە. كەواتە چ نێر چ مێ‌، دەتوانن رەمزی نێرایەتی بە شێوەی جیاواز دابمەزرێنن، دروستكردنی ئەو جۆرە كەشە لە رەمز زۆرجار پێویستی بە ئامادەگی پیاوەوە نییە، بۆ دژەكەش هەروایە. بەدیوەكەی دیكەش وەك ئاشكرایە دەتوانین جیاوازییەكانی جەستە لەرووی بایۆلۆژییەوە نیشان بدەین. كەواتە دەكەوینە بەرانبەر دوو جۆر لە دیدی كۆمەڵایەتی یەكێكیان پەیوەندی بە كۆپیكردنی كۆنەخوازانەی ئەفسانەكان و كەلتورەوە هەیە، ئەویدیكە لەسەر بنەمای بایۆلۆژی بەرجەستە دەبێت. ئەگەر یەكەمیان بشێ‌ لەرێگەی عەقڵیەتێكی مۆدێرنەوە قابیلی دووبارە راڤەكردن بێت و دەقێكی جیاواز بخاتەوە، ئەوە دووەمیان دەشێ‌ وەك دەركەوتی جیاواز و تایبەت تەماشا بكرێ‌. بەكورتی كۆپیكردنی كۆنەخوازانەی كەلتور و پرۆسیسەكردن و درێژەدان بە شێوەی رەمزییانە، بۆتە سروشت و سیمای كۆمەڵگە كۆنەخوازەكان و لەوێشەوە وەك جۆرێك لە تووندوتیژی رەمزی خۆی دەنوێنێ‌، بەو مانایە تووندوتیژی رەمزی جەخت لە عەقڵییەتی كۆنەخوازانە دەكات و پەنجە لەسەر قوربانییەكانی تووند دەكاتەوە. لێرەدا عەقڵییەتی كۆنەخواز وەك كردەیەك، رێگا بە هێز و دەسەڵاتی خەوتووی ناوكی ئەفسانەكان دەدات و تەواوی ئاماژە و نیشانە و هەڕەشە و وڕوژن و فەرمانەكانی رێكدەخاتەوە و درێژە بە پراكتیزە كردنی بداتەوە.

ئافرەت لەنێوان ئابوری و چێژی رەمزی

بازاڕی ژن و مێردایەتی دەكەوێتە میانی مامەڵەكردن و ئاڵوگۆڕی رەمزی و پانتایی پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنانی سەرمایەی رەمزییەوە. بەشێوەیەكی گشتی لەو سیستمە كۆمەڵایەتیەدا ئافرەت وەك شت یان باشتر بڵێین وەك رەمز سەیر دەكرێ‌ و بەمجۆرەش مانای ئافرەتبوون دەكەوێتە دەرەوەی ئەو خودەی كە بە ئافرەت ناوزەد كراوە و وەزیفەكەشی لە دووتوێی بەشداریكردن و زیادكردنی سەرمایەی رەمزی پیاودا خۆی هەڵدەگرێتەوە. كەواتە دیاریكردنی حەقیقەتی ئافرەت و شوێنگەی رێگەپێدانی لە دژەكەیەوە كەشف دەكرێ‌، بۆ نموونە لەوێوە ئافرەت وەك شت تەماشا دەكرێ‌ كە بەرەو ماڵە مێرد دەیگوازنەوە، وەك چۆن یەكێك لە وەزیفە سەرەكییەكانی ژن منداڵ لەسك هەڵگرتن و بەخێوكردنە، بەو مانایەش ئافرەت وەك شت و ئاڵوگۆڕی پێویستە بەردەوام لە بەرژەوەندی پیاودا بێ‌ و سەرمایەی پیاو زیاد بكات.

كەواتە خوێندنەوەی پەیوەندی نێوان ژن و مێرد خۆی لە پەیوەندی هێزی رەمزییدا دەبینێتەوە و تەواوی ئامانجەكانیشی پێویستە لە زیادكردنی هێزی پیاودا بێت، سەرەڕای راڤەكردنی ئابوری رووت كە شێوازی بەرهەمهێنانی رەمزی لەگەڵ شێوازی بەرهەمهێنانی ئابوری نێكەڵ بەیەكتر دەكەن و وا مامەڵە لەگەڵ ژنان دەكەن، وەك ئەوەی كاڵایەك بێت و بەشداریەكی بنەڕەتی لە ئابوری چێژی رەمزییدا هەبێ‌، یان بە مانایەكی دیكە لەو ئاڵوگۆڕییەدا وەك كاڵایەك پیاو بیكاتە هی خۆی و چێژی لێوەرگرێ‌ و بەكاری بهێنێ‌. بەمجۆرە لەوێوە پیاو، ئافرەت بە شەرەفی خۆی دەزانێ‌ كە وەك كاڵایەك خاوەندارێتی دەكات و بە سەرمایەی ئابوری رەمزی خۆی دادەنێ‌. كەواتە ئافرەت لەنێوان پیاواندا بابەتی ئاڵوگۆڕییە، پیاویش بەردەوام خۆی بە لێپرسراو و بەرهەمهێن و دووبارە بەرهەمهێنانەوەی دادەنێ‌.

ئافرەت بەردەوام بۆ كاری ئاڵوگۆڕی لەلایەن پیاوانەوە بەرهەم دەهێنرێتەوە. ئافرەت وەك سەرمایەی رەمزی و سەرمایەی كۆمەڵایەتی لەلایەن پیاوانەوە دەستی بەسەردا گیراوەو قۆرخ دەكرێ‌، لەلایەكی دیكە ئابوری چێژی رەمزی دەلالەت لە ئامادەگی ژنانە دەكات، ئەوە ئامادەگی ژنانەیە كە تێڕوانینی ئابوری بۆ شتەكان (واتە ئافرەت وەك شت) دەگۆڕێ‌، ئەوە ئامادەگی ژنانەیە بەشداری لە ئاڕاستەكردنی ئەو تێڕوانینە دەكات و بۆ ئەو بەشدارییەش دەشێ‌ مەرجی دیاریكراوی هەبێ‌، هەر لەوێشەوە دەشێ‌ ئاڵوگۆڕی ژن و مێردی لەسەر رێك بخات.

بەڵام وەك دەزانین ئەگەر ئافرەتان بۆ كاری كۆمەڵایەتی ملكەچ بكرێن و بە بچووك دابنرێن و نكۆڵییان لێبكرێ‌ و نەتوانن فەزیلەتی خۆیان پرۆسیسە بكەن، ئەوە پیاوانیش بە بڕوای "بۆردیۆ" دەكەونە نێو هەمان زیندان و دەبنە قوربانی، نەك لەبەر ئەوەی هەژموونیان بەسەر ژنانەوە هەیە، بەڵكو لەبەر ئەوەی داواكراون هەژموونیان هەبێ‌، لەبەر ئەوەی بوونی خۆیان لەو ئەركەدا دەبینێتەوە.xكەواتە لەنێوان فەزیلەتی پیاو و رەزیلەتی ژندا هەموو ئەو كارانەی كە ژن پێی هەڵدەسێ‌ بەهەند هەڵناگیرێ‌، بەڵام هەموو ئەو كارانەی پیاو پێی هەڵدەسێ‌ بە گرنگ سەیر دەكرێ‌، هەتا ئەگەر چێشتلێنان و بەرگدورینیش بێت. بەمجۆرە ئەو پێوانەیەی كە ژنانی پێهەڵدەسەنگێنرێ‌ گەردوونی ناكەوێتەوە، بەڵام ژنان لە بزاڤی ژنانەیاندا بە گەردوونی لە قەڵەمی دەدەن، بێ‌ ئەوەی بیر لەو هەژموونە كاریگەرییەی پیاوان بكەنەوە.

لێرەدا ئامانجی هەژموونداری نێرینەیی هەمیشە ژن وەك بابەتێكی رەمزی دەخاتە روو، وەك ئەوەی بوونی ژن لە پێناو تەماشاكردنی پیاواندابێ‌، بۆیە بەردەوام ئەوە ئافرەتی نەرم نیان و جوان و سەرنجراكێش و دەم بە خەندە و ملكەچە تەواوی خەسڵەتە تایبەتییەكانی رەگەزی مێی تێدا بەرجەستەیە و قابیلی ئاڵوگۆڕی زێتری پیاوانن، بەڵام ئەگەر پێچەوانەی ئەو خەسڵەتانە بكەونەوە، ئەوە پیاوان ناتوانن وەك پێویست هاوگونجانیان لەگەڵدا دروست بكەن. كەواتە ئەگەر ژنان نەتوانن وەك پێویست خۆیان بۆ تەماشكردنی پیاوان ئامادە و ملكەچ بكەن، ئەوە تەگەرەیان هەیە و وەك مەسەلەیەكی بونیادی ناتوانن وەك شت بۆ بازاری چێژی رەمزی خۆیان بنوێنن. وەك دەزانین فیكرەی ئاڵوگۆڕی ژنان لەسەر دەستی "فرۆید" و "ستراوس" پەرەی سەندووە و ئەو تیۆرە وای دەبینێ‌ كە ژنان دەشێ‌ بۆ بەهێزكردنی پەیوەندی نێوان پیاوان بەكار بهێنرێ‌.

بەڵام لەمڕۆی مۆدێرنەدا ئەوە هەوڵی فیكری و مەعریفی و ئایدیۆلۆژی بزاڤی ژنانە، كە دەیەوێ‌ كۆی جیاوازییە رەگەزییەكان بە ناسروشتی بژمێرێت و چواچێوەكان و پۆلینكردنەكان بە دەستكردی نێرسالاری بداتە قەڵەم و لە جیاوازی رۆشنبیریی و ژیارییدا هەڵیگرێنەوە، هەروەها هەموو ئەوانی دیكەی وەك پیرۆزیی و پیسی، گشتی و تایبەتی، ئەسڵی و بێگانەیی... وەلا دەنێن و بە ئاژاوەی سیستمی ناوی دەبەن.

" لإیریك زیمور" لە كتێبێكی بە ناوی "رەگەزی یەكەم "xiجیاوازی لەنێوان دوو جۆر لە دینامكیەتی بزاڤی ژنانە لە خۆرئاودا دەكات و بەمجۆرە دەیخاتە روو: ژنان لە نیوەی دووەمی چەرخی رابردوو هەوڵیاندا ببنە پیاو، بەڵام كاتێ‌ سەركەوتنیان لەو دەرفەتەدا بەدەست نەهێنا، گوتییان لەسەر پیاوانە كە ببنە ژن! لە قۆناغی یەكەمی هەڵسانەوەی ئافرەتاندا، ئافرەتان توانیان مافی هەڵبژاردن و تەڵاق و لەباربردن و هۆیەكانی سكپڕنەبوون و ئازادی سێكسییان بەدەست بهێنن... بەڵام هەموو ئەو بەخششانە دواجار كپبوونی نەوەی "89" لێكەوتەوە، ئیتر دایكان بە تەنها لەگەڵ منداڵە بێ‌ باوكەكانیان مانەوە، چێژی سێكسی لە ئاستێكی نزمی یانەكان پرۆسیسە دەكرا، كۆمەڵێكی زۆر وەك هۆمۆ بە دڵتەنگی ژیانیان بەسەر دەبرد... هەندێ‌ لە ژنانیش دەیانەویست بگەنە ناوەند و شوێنگەی كۆمەڵایەتی و پیشەیی و سیاسی بەرز بەدەست بهێنن و رێز بۆخۆیان بگێڕنەوە و هەوڵیاندەدا سیستمی دایكسالارییان بەسەر سیستمی باوكسالاریدا بسەپێنن، بۆیە دەكەوتنە مشتومڕی ئەوەی كە پیاوان بە كاری نێو ماڵ هەڵسن... لەلایەكی دیكە گرفتە جەوهەرییەكە كەوتە نێو كاری سێكسكردن و دواجار وای لێهات ژنان هەتا رووخساری دەرەوەشیان وەك پیاوان لێدەكرد، گرنگییان بە جوانی خۆیان نەدەدا، بۆ ئەوە ئارەزووی پیاوان لەخۆیان دوور بكەنەوە.

بەڵام قۆناغی دووەم كە ئەمڕۆ خۆرئاوا پراكتیزەی دەكات، قۆناغی بە ژنبوونی پیاوانە، ئەو قۆناغە لەگەڵ هەرەسهێنانی قۆناغی یەكەم، واتە بە پیاوبوونی ژن دەستی پێكرد، ئەو كاتەی كە ژن دانی بەوەدانا كە وەك رەگەزێكی بنەڕەتی لە ژیانیدا پێویستی بە پیاو هەیە. بەڵام نەك وەك ئەوەی وەرگێڕی كوردی بیری لێدەكاتەوە! وەك چۆن ئافرەتی ئەمڕۆ پیاوی نێری وەك كازانۆف (Casanova) و دۆن جوان (Don Juan) رەتدەكاتەوە. ئافرەتی ئەمڕۆ پیاوێكی دەوێ‌ كە وەك پێویست بە خۆشەویستی و وەفاوە بەشداری لە ژیانیدا بكات.

سەرچاوەو پەراوێزەكان:

1      - ژن، پیاو، ئاكاری سێكسی لە لانكەی شارستانیەتەكاندا، ویل دورانت، وەرگێرانی لە فارسییەوە: دلشاد خۆشناو، لە زنجیرە بڵاوكردنەوەكانی یەكێتی ژنانی كوردستان، 2009 ل23، ل19.
2      - یەكێكە لە گەورەترین رۆشبیرانی فەرەنسی كۆتاییەكانی سەدەی بیستەم، لە 22ی یەنایەری ساڵی 2002 لە تەمەنی 72 ساڵیدا كۆچی دوای كردووە. بۆردیۆ بە سیاسەتەوە پەیوەست بوو، وەك چۆن بە قووڵی چووبووە نیو فیكر و مەعریفەوە.
3      -بیار بوردیو، الهیمنە الذكوریە، ترجمە: د. سلمان قعفرانی، مركز دراسات الوحدە العربیە، الحمراء-بیروت، ط 2009.
4      - ژن، پیاو، ئاكاری سێكسی، ل 19، 45، 46.
5      - پول ریكور، زندگی در دنیای متن، ترجمە، بابك احمدی، چاپ چهارم، ص 97-111. و: دانــا لەتیــف شوانـی          
6      - ژن، پیاو... ه.س.پ. ل141.
7      - التنمط الجنسی فی المجتمع و فی ادب الاطفال، ترجمە: لمیس كنجی، مراجعە: سلیمان حسین، جریدە الاسبوع الادبی، العدد 832 فی 9/11/2002.
8      - ژن، پیاو، ئاكاری سێكسی لە لانكەی شارستانیەتەكاندا، ویل دورانت، وەرگێرانی لە فارسییەوە: دلشاد خۆشناو، لە زنجیرە بڵاوكردنەوەكانی یەكێتی ژنانی كوردستان، ل112.
9      - یوسف المحسن، الهیمنە الذكوریە كبنیە سوسیو_ثقافیە، موقع محمد اسلیم، 27/ینایر 2002.
10      - بیار بوردیو، الهیمنە الژكوریە، ترجمە: د. سلمان قعفرانی، ص82.
11     --<الجنس اڵاول> لإیریك زیمور: لم تترجل المرأە فتأنث الرجل، رودولف ضاهر، هەڵبەتە ئەو ناونیشانە لە ناونیشانی كتێبەكەی سیمۆن دۆبۆڤوار بە ناوی رەگەزی دووەم وەرگیراوە, بڕوانە سایتی گۆگڵ لە ئینتەرنێت.